Ι. Εισαγωγή
Το παρόν σημείωμα εξετάζει της έννομες συνέπειες της προσθήκης της παραγράφου 2 του άνω άρθρου 33 στο άρθρο 1 του ν. 1963/1991. Η νέα διάταξη θεσπίζει υποχρεωτική ελάχιστη συμμετοχή 33% του αδειούχου φαρμακοποιού στο κεφάλαιο, τα κέρδη και της ζημίες των εταιρειών εκμετάλλευσης φαρμακείου που λειτουργούν με τη μορφή εμπορικής εταιρείας (πλην Α.Ε.), όταν η άδεια ίδρυσης ανήκει σε φαρμακοποιό και μετέχει ιδιώτης (κατά την περ. β’ της παρ. 5 του άρθρου 2 του π.δ. 64/2018).
Η αφορμή δόθηκε από πληθώρα ερωτημάτων που τέθηκαν υπόψη μου, όσον αφορά το πεδίο και την έκταση εφαρμογής των προβλέψεων της άνω σχολιαζόμενης διάταξης.
ΙΙ. Η νέα διάταξη
Το άρθρο 33 υπό τον τίτλο «Κατώτατο όριο ποσοστού συμμετοχής του αδειούχου φαρμακοποιού στις εταιρείες εκμετάλλευσης φαρμακείου Προσθήκη παρ. 2 στο άρθρο 1 του ν. 1963/1991», έχει επί λέξει ως εξής:
ΑΡΘΡΟ 33
Στο άρθρο 1 του ν. 1963/1991 (Α’ 138), περί της χορήγησης άδειας ίδρυσης φαρμακείου,
επέρχονται οι ακόλουθες τροποποιήσεις: α) η μόνη παράγραφος αριθμείται ως παρ. 1, β) προστίθεται παρ. 2 και το άρθρο 1 διαμορφώνεται ως εξής:
«Άρθρο 1
Χορήγηση Άδειας Ίδρυσης Φαρμακείου
1. Άδεια ίδρυσης φαρμακείου χορηγείται: α) σε φυσικά πρόσωπα που έχουν την ιδιότητα
φαρμακοποιού, β) σε φυσικά πρόσωπα που δεν έχουν την ιδιότητα φαρμακοποιού και γ) σε συνεταιρισμούς μέλη της Ομοσπονδίας Συνεταιρισμών Φαρμακοποιών Ελλάδος (ΟΣΦΕ). Η άδεια χορηγείται με απόφαση του κατά τόπον αρμόδιου Περιφερειάρχη. Ο κάτοχος της άδειας μπορεί να λειτουργήσει φαρμακείο είτε ως ατομική επιχείρηση είτε ως εμπορική εταιρεία οποιασδήποτε μορφής, πλην αυτής της ανώνυμης εταιρείας. Με προεδρικό διάταγμα, μετά από πρόταση του Υπουργού Υγείας, καθορίζονται οι όροι, οι προϋποθέσεις, οι περιορισμοί, η διαδικασία και κάθε άλλη αναγκαία λεπτομέρεια σχετικά με τη χορήγηση άδειας ίδρυσης φαρμακείου, καθώς και σχετικά με τη λειτουργία των φαρμακείων είτε ως ατομικών επιχειρήσεων είτε ως εμπορικών εταιρειών οποιασδήποτε μορφής, πλην της ανωνύμου εταιρείας.
2. Στα φαρμακεία που λειτουργούν ως εμπορικές εταιρείες της περ. β’ της παρ. 5 του άρθρου 2 του π.δ. 64/2018 (Α 124) ο φαρμακοποιός, στον οποίο έχει χορηγηθεί η άδεια ίδρυσης φαρμακείου, μετέχει υποχρεωτικά ως εταίρος με ποσοστό συμμετοχής τουλάχιστον τριάντα τρία τοις εκατό (33%) στο κεφάλαιο, τα κέρδη και τις ζημίες της εταιρείας».
ΙΙΙ. Άλλες σχετικές διατάξεις
Α. Άρθρο 2, παράγραφος 5, περίπτωση β’, του ΠΔ 64/2018 (ΦΕΚ Α’ 124), το οποίο αναφέρεται στο σχολιαζόμενο άρθρο 33:
«Τα φαρμακεία, για τα οποία είχε χορηγηθεί ή χορηγείται άδεια ίδρυσης σε ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟ σύμφωνα με το παρόν, μπορούν να λειτουργούν είτε ως ατομικές επιχειρήσεις είτε ως εμπορικές εταιρείες οποιασδήποτε μορφής, πλην εκείνης της ανώνυμης εταιρείας».
Β. Άρθρο 2, παράγραφος 5, περίπτωση α’, του ΠΔ 64/2018:
«Τα φαρμακεία, για τα οποία δίδεται άδεια ίδρυσης σε ΙΔΙΩΤΗ – μη φαρμακοποιό, τα λειτουργεί υποχρεωτικά Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης, που πρέπει να έχει συσταθεί πριν τη χορήγηση της άδειας λειτουργίας του φαρμακείου. Στην εταιρική σύνθεση της παραπάνω Εταιρείας Περιορισμένης Ευθύνης, μετέχει υποχρεωτικά ως εταίρος και με ποσοστό συμμετοχής τουλάχιστον 33 % στο κεφάλαιο, τα κέρδη και τις ζημίες της εταιρείας, και ο φαρμακοποιός, ο οποίος έχει δηλωθεί σύμφωνα με την παράγραφο 2 του άρθρου 2 της παρούσας, υπεύθυνος για την λειτουργία του φαρμακείου. Η προϋπόθεση αυτή πρέπει υποχρεωτικά να συντρέχει καθ` όλο το χρόνο της λειτουργίας του φαρμακείου από την ΕΠΕ καθώς και σε κάθε οποιαδήποτε περίπτωση μεταβίβασης των εταιρικών ποσοστών».
Διευκρίνιση: Η άνω περίπτωση β’ αναφέρεται στον ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟ που λαμβάνει άδεια ιδρύσεως φαρμακείου στο όνομά του και συστήνει εταιρεία εκμετάλλευσης φαρμακείου με συνεταίρο ιδιώτη – μη φαρμακοποιό – φυσικό ή νομικό πρόσωπο.
Αντίθετα, η περίπτωση α’ αναφέρεται σε ΙΔΙΩΤΗ – μη φαρμακοποιό, που λαμβάνει άδεια ίδρυσης φαρμακείου στο όνομά του σε προκηρυσσόμενη κενή θέση – δηλ. διαγωνιστική διαδικασία που γίνεται δύο φορές τον χρόνο –, με την υποχρέωση να συστήσει για την εκμετάλλευσή του Ε.Π.Ε. με φαρμακοποιό, ο οποίος μετέχει υποχρεωτικά στο εταιρικό κεφάλαιο με ελάχιστο ποσοστό 33%.
IV. Έναρξη ισχύος της διάταξης
Η νέα διάταξη του άρθρου 33 δεν ισχύει αναδρομικά. Ως εκ τούτου, είναι εφαρμοστέος από τη δημοσίευση του νόμου στο ΦΕΚ, δηλαδή από 20-05-2026 και εφεξής. Επομένως, απαντώντας και σε σχετικό ερώτημα, οι εταιρείες εκμετάλλευσης φαρμακείου που έχουν ήδη συσταθεί μεταξύ φαρμακοποιού και ιδιώτη – φυσικού ή νομικού προσώπου, πριν τη δημοσίευση του Νόμου, δεν θίγονται ούτε επηρεάζονται στο παραμικρό, ανεξάρτητα από το εάν το εταιρικό ποσοστό του ιδιώτη υπερβαίνει το 67% και αντίστοιχα, το ποσοστό του φαρμακοποιού υπολείπεται του 33%.
V. Επί της νομιμότητας της διάταξης
Στοιχεία Συνταγματικότητας ή Αντισυνταγματικότητας
Η διάταξη του Άρθρου 33 δεν στερείται συνταγματικότητας, καθώς κινείται εντός των ορίων της αρχής της αναλογικότητας (Άρθρο 25 Συντ.) και της προστασίας της δημόσιας υγείας (Άρθρο 21 παρ. 2 Συντ.), καθώς το ΣτΕ έχει κρίνει ότι:
α) Το φάρμακο αποτελεί κοινωνικό αγαθό και το φαρμακείο δεν συνιστά αμιγώς εμπορική επιχείρηση αλλά υγειονομική δομή. Ως εκ τούτου, ο νομοθέτης μπορεί να θέτει περιορισμούς στην επιχειρηματική ελευθερία (Άρθρο 5 παρ. 1 Συντ.) για την προστασία της δημόσιας υγείας.
β) Η επιβολή ελάχιστου εταιρικού ποσοστού 33% αποτρέπει τη μετατροπή του επιστημονικά υπευθύνου φαρμακοποιού σε έναν απλό, «εικονικό» υπάλληλο του ιδιώτη επενδυτή. Του παρέχει επαρκή εταιρική ισχύ ώστε να μην «υποτάσσεται» η επιστημονική του κρίση αποκλειστικά σε κερδοσκοπικά κριτήρια.
Άλλωστε, η νέα ρύθμιση επιφέρει και μια σημαντική εσωτερική εναρμόνιση στο δίκαιο των φαρμακείων:
Πριν τη διάταξη: Υπήρχε νομοθετική αναντιστοιχία. Όταν ο ιδιώτης έπαιρνε άδεια στο όνομά του (περ. α’), ο φαρμακοποιός έπρεπε να έχει τουλάχιστον 33%. Όταν όμως ο φαρμακοποιός λάμβανε την άδεια και προσλάμβανε ιδιώτη συνεταίρο (περ. β’), ο ιδιώτης μπορούσε να τον περιορίσει μέχρι και στο 0,01%.
Μετά τη διάταξη: Τα δύο καθεστώτα εξισώνονται πλήρως. Είτε η άδεια ανήκει στον ιδιώτη είτε στον φαρμακοποιό, η υποχρεωτική συμμετοχή του επιστήμονα φαρμακοποιού κλειδώνει στο 33% ως ελάχιστο θεσμικό ανάχωμα.
VΙ. Αξιολόγηση ως «Επιτυχία» του Κλάδου
Η θέσπιση της διάταξης συνιστά, χωρίς αμφιβολία, μερική/τακτική επιτυχία της ηγεσίας του φαρμακευτικού κλάδου.
Θετικό πρόσημο: Ανακόπτει το καθεστώς της πλήρους υποβάθμισης του φαρμακοποιού, ο οποίος προηγουμένως μπορούσε να περιοριστεί στο 1% των κερδών/κεφαλαίου, λειτουργώντας ως «βιτρίνα» μεγάλων ιδιωτικών συμφερόντων.
Ρεαλιστικός Συμβιβασμός: Δεν αποτελεί την απόλυτη νίκη (η οποία θα ήταν η καθολική απαγόρευση εισόδου ιδιωτών), αλλά θέτει έναν αποτελεσματικό «κόφτη» στην ανεξέλεγκτη κερδοσκοπική διείσδυση στον κλάδο αμιγώς ιδιωτικών συμφερόντων. Άλλωστε, οι συνθήκες έχουν διαμορφωθεί κατά τρόπο που το γνωμικό ότι «το ποτάμι δεν γυρίζει ποτέ πίσω» να φαίνεται πως ταιριάζει στην περίπτωσή μας, ιδίως όταν έχεις να κάνεις με υπερεθνικά όργανα, όπως είναι οι Ευρωπαϊκοί Θεσμοί που αλλιώς αντιλαμβάνονται και αντιμετωπίζουν τα πράγματα.
VIΙ. Δυνατότητα Επιβολής Ποσοστού Φαρμακοποιού άνω του 51% από τον Υπουργό
Ο Υπουργός Υγείας δεν θα μπορούσε νομικά και πολιτικά να επιβάλει υποχρεωτικό ποσοστό συμμετοχής του φαρμακοποιού άνω του 51% (δηλαδή πλειοψηφικό πακέτο). Ο Κλάδος πίεσε για το μέγιστο και ο Υπουργός έδωσε το μέγιστο εφικτό, πολιτικά και νομικά.
Μνημονιακές Δεσμεύσεις & Δικαστήριο Ε.Ε.: Το ΠΔ 64/2018 και ο Ν. 4509/2017 εκδόθηκαν για την εναρμόνιση με το δίκαιο της Ε.Ε. και τις δεσμεύσεις για την απελευθέρωση των κλειστών επαγγελμάτων. Οι βασικές ρυθμίσεις τους δεν θα μπορούσαν να τεθούν εύκολα στο περιθώριο.
Αποτροπή Ακύρωσης της Απελευθέρωσης: Εάν με τη σχολιαζόμενη διάταξη επιβαλλόταν ποσοστό άνω του 51% στον φαρμακοποιό, ο ιδιώτης επενδυτής θα έχανε εξ ορισμού τον έλεγχο της διοίκησης της εταιρείας. Αυτό θα ερμηνευόταν από τους θεσμούς και τα Ευρωπαϊκά Δικαστήρια ως έμμεση ακύρωση (de facto κατάργηση) της νομοθετημένης απελευθέρωσης της αγοράς του κλάδου των φαρμακείων, οδηγώντας σε ατέρμονες προσφυγές και καταδίκες της χώρας.
VIII. Περίπτωση θανάτου του αδειούχου φαρμακοποιού
Στην εταιρεία εκμετάλλευσης επιχείρησης φαρμακείου που αφορά η σχολιαζόμενη νέα διάταξη, μετέχουν ως εταίροι:
α. Ο αδειούχος φαρμακοποιός και
β. Ένας ή περισσότεροι ιδιώτες – μη φαρμακοποιοί, φυσικά ή νομικά πρόσωπα.
Εάν αποβιώσει ο αδειούχος φαρμακοποιός, ισχύουν οι διατάξεις περί κληρονομικών φαρμακείων. Δικαιούχος της άδειας συνεχίσεως του φαρμακείου ως κληρονομικού είναι ο επιζών σύζυγος για μια πενταετία, τα δε τυχόν ανήλικα τέκνα μέχρι της ενηλικίωσής τους. Αν δεν υπάρχει επιζών σύζυγος ή ανήλικα τέκνα, η άδεια του φαρμακείου ανακαλείται αυτεπάγγελτα από την αρμόδια Περιφέρεια.
Οφείλω, ωστόσο, να υπενθυμίσω και τα εξής: Ο Υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης είναι αυτός που τώρα ικανοποίησε στο μέγιστο εφικτό βαθμό το αίτημα του κλάδου για την ελάχιστη συμμετοχή του φαρμακοποιού στις εταιρείες εκμετάλλευσης φαρμακείων, που ορίσθηκε στο ποσοστό 33%. Θα μπορούσε να το αρνηθεί, αλλά δεν το έκανε. Είναι ωστόσο ο ίδιος Υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, αυτός που χαρακτηρίσθηκε ως «διώκτης» του κλάδου, όταν κατάρτισε τον μνημονιακό νόμο για την απελευθέρωση του επαγγέλματος, υπό τον πέλεκυ της ΤΡΟΪΚΑ και των λοιπών διεθνών παραγόντων.
(Θυμίζω: Εργαλειοθήκη ΟΟΣΑ, το μένος της Λαγκάρντ κατά των φαρμακείων, την σύνοδο Αρχηγών Κρατών της ΕΕ, η οποία αποφάσισε το διά ροπάλου άνοιγμα του επαγγέλματος του φαρμακοποιού κ.λπ.).
Αντίστοιχα, ο Υπουργός Υγείας Ανδρέας Λοβέρδος είχε χαρακτηρισθεί ως «σφαγέας» του κλάδου, όταν θέσπισε τον Ν. 3918/2011, αντιμετωπίζοντας τις πρώτες σκληρές πιέσεις της ΤΡΟΪΚΑ για την απελευθέρωση του επαγγέλματος.
Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι οι δύο αυτοί Υπουργοί είχαν εξαντλήσει όλα τα περιθώρια για την προστασία του κλάδου, τόσο από νομικής, όσο και από πολιτικής πλευράς, καθώς είχαν εξαρχής ξεκαθαρίσει τα περιθώρια ελιγμών που διέθεταν. Τότε είχε ηττηθεί κατά κράτος η Ελλάδα, ενώ οι δύο αυτοί Υπουργοί Υγείας έστησαν τα πρώτα αναχώματα για τη στήριξη του κλάδου έναντι του κινδύνου που ήταν τότε προ των πυλών: Η πλήρης, άνευ όρων και προϋποθέσεων, είσοδος των ιδιωτών στο ιδιοκτησιακό των φαρμακείων και η κατά κόρον υπαλληλοποίηση των φαρμακοποιών.
Αυτά για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, διότι πράγματι οι δύο αυτοί Υπουργοί είχαν κατηγορηθεί τόσο άδικα. Ειρήσθω δε εν παρόδω ότι κατά την εκτίμησή μου, έχοντας και ιδία αντίληψη, οι δύο αυτοί Υπουργοί, μαζί με την Μαριέτα Γιαννάκου, υπήρξαν οι καλύτεροι και αποτελεσματικότεροι Υπουργοί Υγείας της τελευταίας 45ετίας, για την οποία μπορώ να έχω άποψη, λόγω της σχετικής ενασχόλησής μου με τα ζητήματα των φαρμακείων.
Η επιχειρηματολογία για το αληθές του ισχυρισμού μου αυτού εκφεύγει του παρόντος, αν και ψήγματα αυτής περιλαμβάνονται στις αναρτήσεις μου εκείνης της εποχής. Ίσως σε άλλη ευκαιρία…
Χρήστος Αρβανίτης
English 
Greek